Người "kép chính" đặt nền móng cho Dân ca Quan họ Bắc Ninh

NSƯT Vũ Tự Lẫm (nghệ danh Hai Lẫm) được biết đến là gương mặt tiêu biểu của nghệ thuật hát Quan họ vùng Kinh Bắc. Ông chính là một trong những người đầu tiên đặt nền móng cho Đoàn Dân ca Quan họ Bắc Ninh (nay là Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh) và từng giữ chức Trưởng đoàn trong giai đoạn đầu.

NSƯT Vũ Tự Lẫm

Cơ duyên nghệ thuật đến với ông vào năm 1968. Được sự động viên của dòng họ, chàng thanh niên Vũ Tự Lẫm (khi đó trong độ tuổi 18-20) đã đăng ký thi tuyển diễn viên của Đoàn văn công Hà Bắc và trúng tuyển ngay vòng đầu nhờ năng khiếu đàn hát trời phú.

Năm 1969, khi tỉnh Hà Bắc thành lập Đoàn Dân ca Quan họ, ông thuộc nhóm thanh niên đầu tiên được chọn về đoàn. Thế hệ của ông đã trải qua những tháng ngày gian khổ nhưng đầy tự hào: ban ngày cùng nghệ nhân lao động sản xuất (nhổ mạ, cày bừa, hái dâu), đêm đến lại được truyền dạy các làn điệu cổ. Riêng giai đoạn đầu, ông đã được nghệ nhân Nguyễn Đức Sôi trực tiếp truyền dạy hơn 100 câu Quan họ cổ.

Khi đoàn phát triển lên 60 người, NSƯT Vũ Tự Lẫm được giao làm Đội trưởng Đội diễn viên nam, tỏa đi 49 làng Quan họ để sưu tầm và đào tạo lực lượng kế cận. Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, ông cùng vợ là NSƯT Minh Phức không quản ngại bom đạn, biểu diễn dọc tuyến sông Cầu, sông Như Nguyệt để phục vụ nhân dân và bộ đội.

Ông cũng là người gìn giữ những canh hát kéo dài 2-3 đêm tại các làng Quan họ cổ. Đặc biệt, trong giai đoạn 1980-1983, đoàn vinh dự được biểu diễn phục vụ Chính phủ và Quốc hội. Gắn bó hơn 30 năm với nghề và giành nhiều huy chương danh giá, sau này ông xin nghỉ hưu sớm do những thay đổi về cơ chế hoạt động.

Vai diễn kinh điển duy nhất trên màn ảnh bạc

Tuy sự nghiệp chính là sân khấu Dân ca, nhưng NSƯT Vũ Tự Lẫm lại ghi một dấu ấn rực rỡ trong nền điện ảnh Việt Nam với vai Chi trong bộ phim kinh điển “Đến hẹn lại lên” (1974 - đạo diễn Trần Vũ), đóng cặp cùng NSND Như Quỳnh (vai Nết).

Phim kể về mối tình trắc trở của Chi và Nết tại bối cảnh làng Quan họ trước năm 1945, đi qua những biến cố của giai cấp, chiến tranh cho đến khi hội ngộ trên "tuyến lửa" Trường Sơn. Tác phẩm đã giành Giải Bông sen Vàng năm 1975 và Giải thưởng chính tại LHP Quốc tế Karlovy Vary năm 1976. Khoảnh khắc nắm tay duy nhất giữa Chi và Nết trong phim, dù bị gò ép bởi quan niệm “nam nữ thụ thụ bất thân” đương thời, lại trở thành một cảnh quay giàu tính biểu đạt và mang dấu ấn lịch sử.

Khi đóng phim, NSƯT Vũ Tự Lẫm mới 22 tuổi. Ông phải chạy show song song giữa việc diễn Quan họ và đóng phim. Thù lao đóng phim khi đó là 1 đồng/ngày (trong khi giá một bát phở là 6 hào).

Chia sẻ trong chương trình “Cine 7 - Ký ức phim Việt”, ông nhớ lại: "Do lịch biểu diễn dày đặc, tôi ít có thời gian tiếp xúc với bạn diễn Như Quỳnh. Tôi chỉ có mặt tại đoàn làm phim khi đạo diễn yêu cầu, song nhờ hiểu rõ nhân vật, tôi đã thể hiện vai diễn với cảm xúc tự nhiên, phù hợp với mạch phim".

Thành công của vai diễn lớn đến mức trong suốt một thời gian dài, khán giả ái mộ luôn gọi ông bằng cái tên thân thương: “Anh Hai Chi”.

Người cha nghiêm khắc của NSND Tự Long

Ít ai biết, "anh Hai Chi" hiền lành trên màn ảnh lại là một người cha vô cùng nghiêm khắc ngoài đời - thân sinh của danh hài nổi tiếng, NSND Tự Long.

Tại chương trình “Ký ức vui vẻ mùa 4”, NSND Tự Long từng bùi ngùi kể về tuổi thơ thiếu vắng sự chăm sóc thường xuyên của cha mẹ do đặc thù nghề diễn: “Bố mẹ tôi đi theo nghệ thuật nên từ khi sinh ra, tôi đã nằm gầm sân khấu để đợi bố mẹ lên diễn. Khi tôi 9 tháng tuổi, bố mẹ gửi tôi về ở với bà. Từ đó đến năm 15 tuổi, tôi chỉ sống cùng bà để bố mẹ đi hoạt động nghệ thuật”.

Nam nghệ sĩ cũng chia sẻ một kỷ niệm nhớ đời về đòn roi của bố: “Bố tôi đuổi theo, tôi chạy liền 3 vòng mà bố vẫn không đuổi kịp. Mọi người xung quanh còn trêu: ‘Sao bố con nhà này cứ đuổi nhau quanh khu thế? Thằng kia, bố mày có đuổi được đâu mà chạy’. Lúc đó, vì quá sợ bị đánh, tôi chỉ nghĩ đến việc chạy trốn, không nhận ra rằng càng chạy, bố càng mệt. Đến vòng thứ 3, tôi dừng lại và chấp nhận hình phạt. Đó là trận đòn roi nhớ đời. Bố trút cơn giận vào trận đòn ấy, tôi bị đánh từ gáy xuống chân, không chỗ nào là không phồng”.

Đáng chú ý, chính NSƯT Vũ Tự Lẫm từng kiên quyết cấm con trai theo nghề. NSND Tự Long kể: “Sinh ra trong gia đình quan họ nhưng tôi lại mê chèo. Bố mẹ không muốn tôi theo nghệ thuật vì cho rằng đây là nghề ‘vắt chanh bỏ vỏ’. Khuyên răn không được, có lần tôi vẫn bị bố mẹ đánh vì mải mê ca hát”.

Dù vậy, NSND Tự Long khẳng định tình yêu thương và sự nghiêm khắc của bố đã làm nên anh của hiện tại. Dù chưa từng nói trực tiếp câu “con yêu bố”, anh luôn tự hào về người cha tài năng của mình.

Niềm vui nghệ thuật của gia đình đã trọn vẹn khi vào năm 2016, hai cha con được vinh danh cùng một đợt: Bố được phong tặng NSƯT, con trai nhận danh hiệu NSND. Đến năm 2024, mẹ của Tự Long - nghệ sĩ Minh Phức (người mà Tự Long tự nhận mình hát "chỉ bằng một phần nghìn" mẹ) cũng đã được phong tặng danh hiệu NSƯT.

Hiện tại, gia đình NSƯT Vũ Tự Lẫm đang tận hưởng tuổi già bình yên tại Bắc Ninh, trong ngôi nhà nằm ngay sát cạnh Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh - nơi ông đã dành cả thanh xuân để cống hiến.

Nguồn: sưu tầm